Doanh thu kỹ thuật số ngày càng chiếm tỷ trọng trong thu nhập của các nhà sáng tạo nhưng đồng thời đây cũng là khoản doanh thu dễ bị tổn thương nhất vì hành vi xâm phạm bản quyền.
Những ý chính:
- Buổi thảo luận “Ứng dụng Công nghệ toàn diện mở lối Văn hoá số phát triển” (diễn ra ngày 31/07) đã chỉ ra thực trạng ngành công nghiệp văn hóa Việt Nam đang đối mặt với nhiều thách thức.
- Nhằm tháo gỡ khó khăn này và bảo vệ quyền lợi nghệ sĩ trước nguy cơ vi phạm bản quyền cùng sự ảnh hưởng của AI, giải pháp công nghệ Việt do người Việt phát triển đã được giới thiệu.
- Việc ứng dụng công nghệ hiện đại này được kỳ vọng sẽ tạo dựng nền tảng niềm tin vững chắc, góp phần đưa đóng góp của ngành công nghiệp văn hóa đạt mục tiêu 9% GDP vào năm 2045.
Ngày 31/07, Hội Truyền thông – Điện tử TP.HCM phối hợp cùng Viện Công nghệ Bản quyền và Tài sản số (CTDA) tổ chức thảo luận “Ứng dụng Công nghệ toàn diện mở lối Văn hoá số phát triển”. Sự kiện có sự tham dự của Luật sư Phan Vũ Tuấn, Phó Chủ tịch Hội Sở hữu Trí tuệ TP.HCM, ông Nguyễn Thế Vinh, Đồng sáng lập, CEO Ninety Eight & FANOS, Rapper Pjpo, nghệ sĩ đầu tiên ứng dụng công nghệ Blockchain vào việc phát hành album âm nhạc.
Khoảng trống trên hành trình phát triển Công nghiệp Văn hoá số
Chia sẻ tại buổi thảo luận Luật sư Phan Vũ Tuấn, Phó Chủ tịch Hội Sở hữu Trí tuệ TP.HCM cho biết công nghiệp văn hóa là một ngành tiềm năng và Việt Nam đang hướng đến việc tăng cường đóng góp của ngành công nghiệp này vào nền kinh tế.
Hiện nay doanh thu toàn ngành đang đóng góp khoảng 4% GDP, con số này còn cách khá xa các quốc gia như Hàn Quốc (cao điểm đóng góp 12% GDP) và Mỹ (đóng góp 11% GDP). Chính vì thế, theo Luật sư Tuấn, Chính phủ Việt Nam đang đặt mục tiêu đóng góp của ngành công nghiệp văn hóa vào nền kinh tế đạt 9% vào năm 2045 với các mục tiêu cụ thể từ Tổng bí thư Tô Lâm: 80% sản phẩm công nghiệp văn hóa là sản phẩm số, 5-10 thương hiệu quốc gia.
Báo cáo “Định hình lại các chính sách cho sự sáng tạo” (Re|Shaping Policies for Creativity) của UNESCO cho biết doanh thu kỹ thuật số hiện chiếm 35% thu nhập của người sáng tạo, tăng từ 17% vào năm 2018, đánh dấu sự thay đổi cấu trúc đi kèm với sự bất ổn về thu nhập và gia tăng nguy cơ vi phạm sở hữu trí tuệ. Đến năm 2028, tác động của các sản phẩm AI tạo sinh được dự báo sẽ dẫn đến tổn thất doanh thu toàn cầu là 24% đối với người sáng tạo âm nhạc và 21% đối với người sáng tạo nghe nhìn.
Sự tập trung thị trường vào một số ít nền tảng phát trực tuyến và hệ thống quản lý nội dung thiếu minh bạch đã làm suy yếu những người sáng tạo ít được biết đến. Trong khi đó chỉ có 48% quốc gia đang xây dựng hệ thống thống kê để theo dõi việc tiêu thụ văn hóa kỹ thuật số, hạn chế các phản ứng chính sách hiệu quả.
Thống kê này được UNESCO phân tích bối cảnh văn hóa đang phát triển nhanh chóng do chuyển đổi số, Trí tuệ nhân tạo (AI), sự thay đổi động lực thương mại toàn cầu và các mối đe dọa ngày càng gia tăng đối với tự do nghệ thuật. Dữ liệu được thu thập từ hơn 120 quốc gia, chỉ ra sự cần thiết phải có các chính sách mạnh mẽ hơn để bảo vệ các nhà sáng tạo khỏi sự bất bình đẳng ngày càng gia tăng.
Theo Luật sư Tuấn, một trong các vấn đề Việt Nam phải giải quyết là thiếu các nền tảng phân phối nội dung số, toàn bộ đang dựa vào một số nền tảng toàn cầu.
“Ví dụ như các video ca nhạc và nền tảng YouTube. Toàn bộ hệ thống và nền công nghiệp âm nhạc Việt Nam phải dựa vào một bên ở nước ngoài, không hề giao quyền cho bất cứ tổ chức pháp lý nào mà thông qua các MCN (mạng lưới đa kênh)”, ông Tuấn nói.
Mỗi năm, Việt Nam công bố hàng trăm nghìn tác phẩm, nhưng chỉ khoảng 3.000 tác phẩm được cấp mã từ Việt Nam. Trong khi đó, số lượng tác phẩm sử dụng mã của nước ngoài (đặc biệt là Mỹ) gần như chưa có thống kê đầy đủ. Điều này phản ánh một thực tế, theo ông Tuấn, Việt Nam đang thiếu hạ tầng dữ liệu để quản lý và kết nối hệ sinh thái công nghiệp văn hóa.
Bên cạnh đó, Việt Nam đã triển khai cơ chế sandbox ở nhiều lĩnh vực, nhưng với công nghiệp văn hóa thì vẫn còn là khoảng trống. Ông Tuấn kỳ vọng là có thể học hỏi kinh nghiệm từ Hàn Quốc, quốc gia có nền công nghiệp văn hóa phát triển về cách xây dựng các sandbox ở cấp thành phố hoặc địa phương để thử nghiệm các mô hình mới tại sự kiện Conviction 2026.
Vấn đề thứ hai là hạ tầng dữ liệu. Khung pháp lý đã có, đồng thời các hệ thống cũng được yêu cầu hoàn thành kết nối trước ngày 30/10. Theo Luật sư Phan Vũ Tuấn nếu không xây dựng được hạ tầng dữ liệu thống nhất, các sản phẩm và dữ liệu sẽ tiếp tục rời rạc, không thể liên thông và tạo ra giá trị cho toàn ngành.
Nền tảng niềm tin cho cộng đồng Nghệ sĩ, Nhà sáng tạo và Người hâm mộ
Theo ông Nguyễn Thế Vinh, Đồng sáng lập, CEO Ninety Eight & FANOS, ngành công nghiệp văn hóa số Việt Nam hiện vẫn phụ thuộc lớn vào các nền tảng mạng xã hội nước ngoài như YouTube, Facebook hay TikTok. Không chỉ dữ liệu người dùng nằm trên hạ tầng quốc tế, các nền tảng này còn ưu tiên nội dung tạo nhiều lượt xem thay vì phản ánh giá trị thực của cộng đồng người hâm mộ.
“Chúng tôi mong muốn xây dựng một nền tảng được tạo nên từ niềm tin, tình yêu và sự kết nối giữa con người với con người, thay vì chỉ chạy theo những chỉ số lượt xem”, ông Nguyễn Thế Vinh chia sẻ.
Ông Vinh cho rằng Việt Nam cần một hạ tầng công nghệ được xây dựng bởi người Việt và dành riêng cho nền kinh tế fandom. Đó là lý do FANOS được phát triển như một mạng xã hội chuyên biệt, nơi nghệ sĩ có thể xây dựng cộng đồng và kết nối trực tiếp với người hâm mộ trên chính dữ liệu của mình.
Khác với các mạng xã hội truyền thống chỉ phản ánh số lượng người theo dõi, FANOS ứng dụng Blockchain để ghi nhận và xác thực toàn bộ hành trình đồng hành của người hâm mộ. Mỗi hoạt động như tham dự concert, sở hữu vật phẩm, tương tác hay ủng hộ nghệ sĩ đều được lưu trữ thành dữ liệu minh bạch, không thể chỉnh sửa.
“Một triệu người theo dõi hôm nay thực chất chỉ là những con số. Chúng ta chưa có cơ chế để khắc họa chân dung của từng người hâm mộ cũng như ghi nhận những đóng góp của họ.”
Theo ông Vinh, việc số hóa các tương tác giúp nghệ sĩ hiểu rõ cộng đồng của mình, từ đó xây dựng hệ thống quyền lợi, tri ân và gắn kết dựa trên mức độ đồng hành thực tế. Chẳng hạn, một tấm vé concert sau khi được sử dụng vẫn tiếp tục tồn tại như một bản ghi dữ liệu, trở thành căn cứ để xác định mức độ gắn bó của người hâm mộ trong hệ sinh thái.
Bên cạnh việc kết nối nghệ sĩ và fan, Blockchain còn giúp FANOS mở rộng sang các bài toán về bản quyền và sở hữu trí tuệ. Nền tảng hỗ trợ chứng nhận số cho tác phẩm, xây dựng Content ID cho âm nhạc Việt Nam và tạo nền tảng phân phối bản quyền minh bạch hơn khi hành lang pháp lý về tài sản số được hoàn thiện.
Ông Nguyễn Thế Vinh khẳng định FANOS không chỉ là một ứng dụng mạng xã hội mà là hạ tầng chuyển hóa những tương tác giữa nghệ sĩ và người hâm mộ thành dữ liệu và giá trị lâu dài.
“FANOS là hạ tầng chuyển những tình yêu và sự đồng hành của người hâm mộ thành dữ liệu, thành kết nối và thành quyền sở hữu, từ đó tạo nên một hệ sinh thái được gắn kết bằng trải nghiệm và cảm xúc”, ông Vinh tiết lộ.
Ứng dụng Công nghệ toàn diện mở lối Văn hoá số phát triển
Tại phiên tham luận, bà Phạm Đăng Anh Thư, Nhà sáng lập thương hiệu JoliPoli cho biết tình trạng xâm phạm bản quyền và sao chép thiết kế đã diễn ra phổ biến trong ngành thời trang từ nhiều năm nay. Theo bà, đây là bài toán khiến không chỉ JoliPoli mà nhiều thương hiệu thiết kế trong nước gặp khó khăn. Bà đặt vấn đề liệu các công nghệ mới hiện nay có thể hỗ trợ các thương hiệu bảo vệ quyền sở hữu trí tuệ hiệu quả hơn hay không.
Trả lời câu hỏi, Luật sư Phan Vũ Tuấn cho rằng các công nghệ hiện đại đã hỗ trợ đáng kể trong việc truy vết các đối tượng sản xuất hàng giả, xâm phạm bản quyền. Đồng thời, trong bối cảnh Chính phủ đang đẩy mạnh công tác thực thi pháp luật về sở hữu trí tuệ, đây là thời điểm thuận lợi để các doanh nghiệp chủ động cung cấp bằng chứng vi phạm và phối hợp với cơ quan chức năng xử lý.
“Đây là thời điểm tốt nhất để làm vì bộ máy xử lý xâm phạm của cơ quan nhà nước đang thực thi việc này rất mạnh”, ông Tuấn nói.
Cũng tại tọa đàm, Rapper Pjpo, nghệ sĩ đầu tiên phát hành album trên Blockchain tại Việt Nam chia sẻ rằng việc phát hành trước đây đạt được những kết quả tích cực. Tuy nhiên, để công nghệ Blockchain thực sự tạo ra giá trị khác biệt, người hâm mộ, cả cũ lẫn mới, vẫn cần nhiều trải nghiệm hơn để cảm nhận rõ những lợi ích mà công nghệ này mang lại.
Trao đổi về vấn đề này, ông Nguyễn Thế Vinh, Giám đốc Điều hành FANOS, nền tảng mạng xã hội xây dựng trên công nghệ Blockchain thuộc Ninety Eight cho biết dự án hợp tác trước đây của Pjpo được triển khai trên Dagora, nền tảng phát hành NFT. Tuy nhiên, Dagora chủ yếu tập trung vào khâu phát hành sản phẩm nên chưa tạo được sự gắn kết lâu dài giữa nghệ sĩ và cộng đồng người hâm mộ.
Theo ông Vinh, đó là lý do FANOS được phát triển như một bản nâng cấp của Dagora, đồng thời được thiết kế để phù hợp với các quy định pháp luật hiện hành. Trên FANOS, nghệ sĩ không chỉ phát hành sản phẩm số mà còn có thể định danh người sở hữu, thống kê mức độ ủng hộ của từng người hâm mộ để xây dựng các chương trình chăm sóc phù hợp.
“Ví dụ, những người đã sở hữu phiên bản NFT của Pjpo khi tham gia FANOS có thể nhận được huy hiệu, tham gia các hoạt động nâng cấp để tiếp cận những nội dung đặc biệt của Pjpo”, ông Vinh cho biết.
Ở góc độ quản lý nhà nước, chị Quỳnh Như, hiện phụ trách công tác tuyên truyền, giáo dục phòng, chống ma túy trong chương trình xây dựng TP.HCM không ma túy đến năm 2030, cho biết đang quản lý gần 60 nghệ sĩ tham gia các hoạt động truyền thông cộng đồng.
Theo chị Như, sau mỗi chương trình, các nghệ sĩ thường chia sẻ hình ảnh và nội dung trên nhiều nền tảng mạng xã hội quốc tế. Tuy nhiên, việc đo lường hiệu quả lan tỏa của các thông điệp giáo dục vẫn là bài toán khó. Từ thực tế đó, chị đặt câu hỏi liệu các nền tảng công nghệ như FANOS có thể hỗ trợ thống kê và đánh giá mức độ lan tỏa của các chiến dịch truyền thông cộng đồng hay không.
Ông Nguyễn Thế Vinh cho biết một trong những hạn chế của nhiều mạng xã hội hiện nay là thuật toán thường ưu tiên các nội dung tiêu cực do khả năng tạo tương tác cao. FANOS lựa chọn hướng tiếp cận ngược lại, tập trung xây dựng một nền tảng khuyến khích lan tỏa các nội dung tích cực, đồng thời hạn chế những nội dung độc hại.
Theo ông, FANOS được phát triển như một nền tảng mạng xã hội dành cho cộng đồng. Vì vậy, không chỉ nghệ sĩ mà các tổ chức cũng có thể xây dựng các kênh truyền thông để triển khai những chiến dịch giáo dục, truyền thông xã hội hoặc các hoạt động cộng đồng.
Điểm khác biệt của FANOS là nền tảng được phát triển tại Việt Nam. Thay vì chỉ sử dụng các công cụ có sẵn trên các nền tảng nước ngoài, các cơ quan quản lý và đơn vị trong nước có thể cùng tham gia xây dựng những tính năng phù hợp với nhu cầu thực tế.
Về mặt công nghệ, FANOS sử dụng Blockchain làm hạ tầng dữ liệu, kết hợp Big Data và AI để phân tích, thống kê mức độ lan tỏa của nội dung, nhận diện xu hướng, phân loại nội dung tích cực và tiêu cực, đồng thời xây dựng các báo cáo theo từng mục tiêu cụ thể. Theo ông Vinh, đây là nền tảng để FANOS có thể đồng hành cùng các cơ quan, tổ chức trong việc đo lường hiệu quả của các chiến dịch tuyên truyền và giáo dục.
Khi được hỏi vì sao một doanh nghiệp Blockchain như Ninety Eight lại lựa chọn đầu tư vào lĩnh vực văn hóa, ông Nguyễn Thế Vinh cho biết hành trình của công ty bắt đầu từ năm 2017, khi còn mang tên Coin98. Thời điểm đó, Blockchain và tiền mã hóa vẫn gắn với nhiều định kiến tiêu cực, khi phần lớn các dự án trên thị trường bị nhìn nhận là đa cấp hoặc lừa đảo. Vì vậy, việc xây dựng một startup công nghệ nghiêm túc, hướng đến tạo ra giá trị thực cho xã hội là hành trình không hề dễ dàng.
Theo ông, Blockchain cũng giống như rap underground khi phải mất gần một thập kỷ để dần được xã hội nhìn nhận đúng giá trị. Chính quá trình đó đã thôi thúc đội ngũ Ninety Eight tìm lời giải cho câu hỏi: ngoài lĩnh vực tài chính và tài sản số, Blockchain còn có thể giải quyết những vấn đề nào của đời sống?
Câu trả lời mà doanh nghiệp lựa chọn là văn hóa. Theo ông Vinh, văn hóa và bản sắc dân tộc là nền tảng của mọi nền văn minh. Nếu Blockchain có thể được ứng dụng để lưu giữ, xác thực và phát huy các giá trị văn hóa trong khuôn khổ pháp lý phù hợp, đây sẽ là hướng đi tạo ra giá trị lâu dài cho xã hội.
Bên cạnh đó, với niềm yêu thích dành cho nghệ thuật, sưu tầm và các cộng đồng sáng tạo, ông mong muốn phát triển những nền tảng công nghệ có thể hỗ trợ nghệ sĩ, nhà sáng tạo và các cộng đồng này phát triển bền vững.
“Đó cũng chính là lý do FANOS ra đời. Đây không chỉ là một sản phẩm công nghệ tích hợp Blockchain đơn thuần, mà còn là dự án hướng tới việc kết nối công nghệ với văn hóa và cộng đồng sáng tạo”, ông Nguyễn Thế Vinh chia sẻ.
